Universidade de Lisboa (UL) – Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa – Centro de Literaturas e Culturas Lusófonas e Europeias

O CLEPUL centra as súas actividades científicas na súa identidade, construída ao longo de case 50 anos (1975-2024). O seu principal ámbito de interese é a literatura e a cultura portuguesas, así como a súa relación coa xeografía de expresión portuguesa e coas diversas tradicións culturais europeas. De acordo co enfoque do noso centro, os conceptos de literatura e cultura non se restrinxen ás manifestacións eruditas e librescas, senón que tamén inclúen a relación entre literatura e sociedade, con especial atención á calidade, á representatividade e, polo tanto, ao interese social. O patrimonio comprendido nestas áreas constitúe un ben compartido entre os obxectos de investigación, as estruturas sociais e as persoas, promovendo unha cultura colaborativa, como demostra o acollemento e apoio prestado ao alumnado e ás persoas investigadoras que procuran mellorar as súas competencias académicas. Dado que a nosa investigación se centra nas cuestións relacionadas co amplo contexto da literatura portuguesa e coas súas dinámicas específicas no marco máis amplo da cultura europea, o CLEPUL é unha unidade científica que dispón dos recursos necesarios para o seu desenvolvemento. Ademais, o feito de ser unha unidade científica que promove unha comprensión ampla e multifacética dos estudos literarios, así como unha concepción transversal da cultura, está perfectamente aliñado cos presupostos do proxecto. Este proxecto exemplifica a colaboración e a comunicación no marco da unidade de I+D ao reunir persoas investigadoras dos grupos 1 (Literatura e Cultura Portuguesas) e 4 (Literaturas e Culturas Europeas).

Este proxecto ten como propósito o estudo da persistencia de dinámicas de represión e condicionamento da expresión artística e cultural nas súas manifestacións, en termos da interacción entre as persoas creadoras e as diferentes esferas de poder estruturantes da cultura portuguesa, nas distintas etapas de desenvolvemento da Modernidade. O proxecto aséntase en dous piares fundamentais, estreitamente articulados:

1. O desenvolvemento dun novo marco teórico para a comprensión das peculiaridades da Modernidade portuguesa, atendendo ao modo en que os sucesivos réximes represivos condicionaron a expresión literaria e artística en Portugal, dando lugar a relacións específicas coa tradición modernista e vangardista internacional e suscitando procedementos alternativos de construción de conceptos como os de autoría e grupo literario, así como de produción e edición textual. Deste xeito, proponse unha revisión da Modernidade cultural portuguesa atendendo á interferencia do contexto político no modo en que se foron configurando os principais eixes estruturantes da noción occidental de Modernidade. No ámbito dun proxecto exploratorio, o contexto específico do Surrealismo Portugués e, en particular, o estudo de caso de Luiz Pacheco serán considerados como puntos de partida para unha reflexión de alcance máis amplo.

2. Paralelamente, propoñemos o desenvolvemento dunha base de datos dixital que, nunha primeira fase, servirá como estrutura centralizadora das diferentes actividades que se desenvolverán como expresións da investigación e que, posteriormente, terá como finalidade a catalogación das diferentes compoñentes da obra dispersa e, en gran medida, descoñecida e inédita de Luiz Pacheco, representativa das cuestións aquí abordadas.

Esta base de datos utilizarase no futuro como arquivo dos documentos conservados no fondo documental do autor, que serán gradualmente transcritos e postos á disposición para consulta en acceso aberto (manuscritos, mecanoscritos, rexistros de audio, anotacións marxinais da súa biblioteca persoal). A base de datos poderá acoller posteriormente, mediante un proceso de difusión en rede, outros exemplos representativos da tradición da literatura clandestina en lingua portuguesa, nomeadamente no ámbito de panfletos, follas voandeiras e arquivos de escritores censurados.

A elección do contexto específico de Luiz Pacheco, que consideramos un momento de inflexión no contexto da literatura portuguesa do século XX, permite tamén dar a coñecer unha das obras literarias máis complexas, plurais e significativas da Modernidade literaria en lingua portuguesa, expresada nas múltiples facetas de autor, editor, crítico, tradutor e figura de intervención cultural. A obra do autor considérase ilustrativa do noso proxecto na medida en que:

1. A obra de Pacheco foi, na súa maior parte e ao longo de décadas, difundida a través de circuítos clandestinos e marxinais e constitúe unha das que máis conscientemente evidencian unha reflexión continua sobre as implicacións da resistencia literaria e crítica no marco dun ambiente social, político e cultural adverso e con raíces profundas na tradición histórica e cultural portuguesa;

2. As circunstancias editoriais e de produción de boa parte desta obra contribúen á dispersión dos principais textos do autor e á rareza editorial da gran maioría dos seus escritos, así como á dificultade para elaborar un inventario completo ou, cando menos, aproximado dunha produción extensa e plural, en gran medida aínda inédita, conservada en diferentes fondos documentais públicos ou privados ou aínda por localizar e divulgar.

O caso de Luiz Pacheco permite, pois, reflexionar sobre un conxunto de procesos e tensións culturais máis amplos, que poden ser adecuadamente postos en valor mediante un arquivo dixital destinado a inventariar, describir e, posteriormente, dixitalizar, poñer á disposición e transcribir os documentos do autor. Esta base de datos dará lugar tamén a edicións da obra do autor, inclusive mediante traducións a diferentes linguas, proporcionando a necesaria internacionalización dunha experiencia autoral singular no panorama literario en lingua portuguesa e con interconexións aínda por explorar adecuadamente cunha das tradicións filosóficas e literarias máis destacadas da Modernidade: a tradición libertina.

Burghard Baltrusch incorporarase ao proxecto como investigador especializado en Fernando Pessoa, na poesía moderna portuguesa e na teoría da tradución. Cómpre salientar que coordinou o proxecto de investigación «Contemporary Poetry and Politics – Social Conflicts and Poetic Dialogisms» (POEPOLIT II, PID2019-105709RB-I00), no marco do cal o seu equipo internacional abordou unha cuestión relevante para o noso proxecto: a interacción entre política e literatura, particularmente a expresión literaria de cuestións sociais e políticas, incluídas aquelas relacionadas coa represión e a censura. A ampla experiencia deste consultor como presidente de importantes asociacións internacionais será fundamental para a promoción internacional do proxecto. Participará nunha conferencia científica e contribuirá á monografía colectiva, ambas actividades previstas como resultados obrigatorios da Tarefa 3.